عیدی که دیگر برای بازارها عید نیست

دومین تهاجم  اسرائیل به ایران، روز شنبه نهم اسفندماه آغاز شد. با آغاز جنگ بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی برای مردم به حالت تعلیق درآمد. با این حال، با گذشت چند روز از شروع جنگ و خروج بخشی از مردم از شهرهای بزرگ و به‌خصوص تهران، بخشی از فعالیت‌های اقتصادی که به کالاهای اساسی و نیازهای معیشتی  مربوط بود، خود را با شرایط جدید تطبیق داد. با آغاز جنگ بخشی از مردم، از شهرهای بزرگ همچون تهران به سوی شهرستان‌های مختلف راهی شدند و این مساله منجر به افزایش تقاضا برای کالاهای اساسی در شهرهای کوچک‌تر شد. در روز نخست جنگ، ازدحام‌هایی برای خرید برخی اقلام نظیر برنج، انواع کنسرو، آب، ماکارونی و روغن در فروشگاه‌ها وجود داشت. همچنین برخی خانوارها که برنامه خروج موقت از تهران و دیگر کلان‌شهرها را داشتند، ناگزیر به تهیه اقلام ضروری شدند و این مساله به تشدید ازدحام در ساعات ابتدایی انجامید. در دو روز نخست، نانوایی‌ها نیز با صف‌های طولانی مواجه بودند. با این حال، این وضعیت در روزهای بعد کاملا  بهبود یافت.

وضعیت کنونی خرید و فروش کالاهای اساسی

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد در حال حاضر خرید و فروش در حوزه کالاهای اساسی در سطح معمول، ادامه دارد. صف‌هایی که در چند روز اول ایجاد شده بود اکنون از بین رفته است. پمپ بنزین‌ها نیز در حالت عادی به سوخت‌رسانی مشغول هستند. همچنین با توجه به اینکه حمله اینترنتی به شبکه بانکی صورت نگرفت، تقاضای عمده‌ای برای پول نقد وجود ندارد و اکثر معاملات بر اساس خرید و فروش‌های کارتی صورت می‌گیرد.

خروج بخشی از جمعیت از تهران، باعث انتقال تقاضای این جمعیت از تهران، به شهرهای مقصد شده است. تامین این تقاضا در روزهای نخست با چالش‌های مواجه شد، اما سازوکار بازار، در کنار تمهیداتی که از گذشته برای جنگ احتمالی توسط دولت اندیشیده شده بود، باعث تامین این تقاضا شد؛ هرچند شوک تورمی ناشی از جنگ همچنان خود را در برخی از کالاها خود را نشان می‌دهد.  در روزهای نخست جنگ، قیمت مرغ تا سطح کیلویی ۳۵۰ هزار تومان نیز افزایش یافت اما به تدریج با کاهش روبه‌رو شد. این امر در رابطه با کالاهایی همچون سیب‌زمینی نیز، صادق است. قیمت سیب‌زمینی هم در روزهای نخست جنگ تا حدود کیلویی ۱۷۰ هزار تومان گزارش شد اما به تدریج کاهش یافت و قیمت آن به سطح ۶۰ تا ۷۰ هزار تومان رسید. در حوزه محصولات کشاورزی، روز یکشنبه دهم اسفند سازمان توسعه تجارت در بخشنامه‌ای اعلام کرد که با هدف تنظیم بازار و شرایط کشور ابلاغ شد صادرات تخم‌مرغ، سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی و خرمای مضافتی تا اطلاع ثانوی ممنوع شده است.

این اقدام در چارچوب سیاست‌های تنظیم بازار وزارت جهاد کشاورزی و با توجه به شرایط ویژه کشور صورت گرفته و از سوی سازمان توسعه تجارت جهت اجرا به گمرک ابلاغ شده است. با این حال، خبرگزاری فارس روز سه‌شنبه دوازدهم اسفند اعلام کرد که با تصمیم دولت مبنی بر اولویت تامین کالاهای اساسی، حساس و ضروری مورد نیاز مردم به دلیل شرایط کنونی کشور، صادرات تمام محصولات غذایی و کشاورزی تا اطلاع ثانوی ممنوع شد.

آنچه در دسترس مردم نیست

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد اگرچه کالاهای اساسی و معیشتی به حد کافی در دسترس عموم قرار دارند اما برخی از داروهای مورد نیاز برای بیماران در داروخانه‌ها دچار کمبود شده‌اند. این داروها لزوما داروهای خاص و مربوط به بیماری‌های صعب‌العلاج نیستند. همچنین در شرایطی که قطعی اینترنت بار دیگر فضای دیجیتال را با محدودیت‌های گسترده‌ای روبه‌رو کرده است، فروش وی‌پی‌ان به قیمت‌های بسیار بالا بازار بزرگی پیدا کرده است. فروش وی‌پی‌ان به قیمت پنج گیگابایت اینترنت، ۲.۵‌میلیون تومان، نمونه‌ای از سطح قیمت در این بازار سیاه است. علاوه بر این، بررسی‌ها نشان می‌دهد با توجه به قطعی دوباره اینترنت، اختلالاتی در حوزه صادرات و واردات و ارتباط دو طرف بازرگان در این مدت رخ داده است. این اختلالات پیش‌تر و در زمان اعتراضات دی ماه نیز، منجر به بروز آسیب‌هایی در فرآیند بازرگانی کشور شده بود.

وضعیت مراکز خرید

آنچه در روزهای اخیر، بیشتر خود را نمایان کرده این است که رفت و آمدهای شهری در تهران کاهش یافته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در روزهای نخست جنگ، کرایه تاکسی‌های اینترنتی به شدت افزایش یافته بود. این وضعیت اما با توجه به کاهش تقاضا و کمتر شدن رفت و آمدهای شهری تغییر کرد و به قیمت‌های پیش از جنگ برگشت. بخش زیادی از پاساژهای خرید، مراکز عمده خرید و فروش و بازارها، در سطح شهر تهران، در یک هفته نخست جنگ تعطیل بوده‌اند، اما به نظر می‌رسد با به پایان رسیدن تعطیلات یک هفته‌ای، تعدادی از مراکز خرید بار دیگر باز شوند. مراکز خرید بزرگ، پیش از این، از شوک اعتراضات دی‌ماه نیز، آسیب دیده بودند. این آسیب‌ها خود را از دو حوزه آسیب به بخش آنلاین این کسب و کارها و آسیب به بخش حضوری خرید و فروش‌ها خود را نشان دادند.

برخی گمانه‌زنی‌ها از شکل‌گیری موج مهاجرتی از تهران سخن می‌گفتند اما با توجه به اینکه مهاجرت، در بلندمدت خود را نشان می‌دهد هنوز برای قضاوت در رابطه با این موضوع زود است. آنچه به لحاظ شهودی در رابطه با تهران این روزها صادق است این است که اگرچه جمعیت زیادی از تهران خارج شده است، اما میزان جمعیت خارج شده از تهران در این جنگ، احتمالا از جنگ دوازده روزه کمتر است. به نظر می‌ٰرسد دشوار شدن وضعیت اقتصادی مردم در این مدت نیز، در این وضعیت موثر بوده است. در مقابل، بخشی از از مردم، با این تصور که بمباران‌ها در روزهای آینده در تهران تشدید خواهد شد، احتمالا تصمیم می‌گیرند که از شهر خارج شوند. هرچند این شوک، محدودتر از شوک اولیه خواهد بود؛ اما آسیب خود را به کسب و کارهای سطح شهر وارد خواهد کرد.

رشد اقتصادی و وضعیت کسب و کارها

در حال حاضر، بخش عمده مردم بدون بروز مشکل گسترده‌ای در حوزه معیشت شخصی، به گذران زندگی خود می‌پردازند. تصور بخشی از مردم در رابطه با جنگ این است که این جنگ نیز، همچون جنگ ۱۲ روزه طولانی‌تر از دو هفته نخواهد بود و افراد، پس از این جنگ، قادر به بازیابی جایگاه اقتصادی خود خواهند بود. طبق اعلام وزیر اقتصاد در تابستان ۱۴۰۴، میزان بیکاری ۶۵۰ هزار نفر افزایش یافته بود. درحالی‌که جنگ ۱۲ روزه گستره محدودتری را در قیاس با جنگ کنونی در برمی‌گرفت.

در این شرایط، عاملان اقتصادی تنها به خریدهای روزمره خود که به کالاهای معیشتی محدود می‌شود، می‌پردازند و خریدهای مربوط به آخر سال و عید نوروز، به طور عمده انجام نمی‌شوند. این دومین شوک اقتصادی گسترده به کسب و کارها در زمستان امسال و سومین شوک گسترده وارد شده در طول سال است. کسب و کارهای آنلاین، در طول سال ۱۴۰۴، با سه شوک قطعی اینترنتی در جنگ ۱۲ روزه، اعتراضات دی ماه و جنگ دوم ایران و اسرائیل مواجه شدند. این سه شوک، آسیب عمده‌ای را به این کسب و کارها وارد کرد. بسیاری از کسب و کارهای آنلاین اکنون به تعدیل گسترده نیروهای خود اقدام کرده‌اند و این موضوع، احتمالا در آمارهای مربوط به بیکاری در زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵، خود را نمایان خواهد کرد. همچنین فعالیت‌های عمده اقتصادی در زمستان امسال، با آسیب‌های گسترده‌ای روبه‌رو شد که خود را در آمارهای مربوط به رشد اقتصادی در این مدت نشان خواهد داد. علاوه بر این، شوک قیمتی ناشی از تهاجم دوم آمریکا و اسرائیل به کشورمان ، احتمالا خود را در رکوردشکنی چندباره آمار تورم در روزهای پایانی سال نیز، نمایان خواهد کرد. به نظر می‌رسد روزهای پایانی امسال، از منظر رکود اقتصادی، در مقایسه با سال‌های گذشته یک استثناست و پایان سالی، به اندازه امسال، با رکود مواجه نبوده است.